Legenda o nastanku Vršca

Bio jedan covek i imao tri sina. Živeli su oni u bedi i siromaštvu na nekoj pustoj planini i jedva su sastavljali kraj sa krajem. Uvidevši da tako dalje ne mogu, otac odluci da napuste kucu i potraže neko bolje mesto za život.

I tako, pokupivši ono malo sirotinje što su imali, krenu oni jednog dana preko brda i planina, preko jezera i reka, preko pustinja i plodnih dolina, tražeci za sebe bolji i srecniji predeo.

Putovali su danima i nedeljama, ali nigde im se nije svidelo.

I onda kad su prešli jednu veliku reku ugledaše neka brda kako se na severu plave. Posle nekoliko dana pešacenja stigli su bliže i ugledali šume pune divljaci, mocvare i jezera puna riba i plodne livade. Radostan otac tada rece:

- Ovde cemo se nastaniti!

Kada su se malo odmorili i potkrepili, otac uze luk i strele i pruži ih svojim sinovima:

- Svaki od vas izbacice po jednu strelu iz ovog luka i tamo gde ona padne podici ce neku gradjevinu.

Najstariji sin pusti strelu, a vetar dunu i baci je na vrh jednog brda i on odluci da tu podigne tvrdavu. Zatim uze luk i srednji sin, a tamo gde pade njegova strela on obeca da ce sazidati grad. Najmladjem sinu vetar odnese strelu daleko iza brda i on se zakle da ce tu sazidati manastir.

Srecan zbog njihovih odluka otac ih tada okupi i rece:

- Sinovi moji, zaista ste me obradovali svojim mudrim odlukama. Po njima ce vas ljudi vecno pamtiti. Ja sam vec star covek i nemam snage za velika dela, ali cu zato izmedju vaših zdanja zasaditi vinograd. On ce vas vecno povezivati i u njemu cemo nalaziti radost i veselje.

Tako se i zbilo.

Iz knjige ¨Blago pod Vršackom kulom¨, Dušana Belce

Prvi zapisi o Vrscu i poreklo imena

Ime našeg grada prema pisanim tragovima prvi put se pojavljuje pre skoro šest vekova, daleke 1427. godine u obliku PODVRŠAN, u jednom pismu kralja Žigmunda (1387-1439)

Krajem XVI veka u spisima se mogu pronaci oblici VARSOCZ (VARŠOC), VERSECZ (VERŠEC), VIRSICZA (VIRŠKA). Godine 1694. zabelezen je toponim VERSOCZ (VERŠOC), a 1707. Godine VARSACZ (VARŠAC).

U svim ovim nazivima koren je srpska rec "vrh" kao asocijacija na vrh brda pod kojim se svio grad. Godine 1427. ispred navedenog osnovnog znacenja stajao je prefiks "pod" i to bi bio najispravniji oblik PODVRŠAN, što znaci ispod vrha (brega). Kasnije se prefiks "pod" izgubio, a dodat je završetak "šac" korenu reci "vrh" i tako smo dobili ime koje grad nosi i danas - VRŠAC (mali vrh).

vrati se na vrh
________________________________________

Daleka prošlost i prva naselja

Podrucje grada i okoline obiluju bogatim i vrednim arheološkim nalazištima koja svedoce o tome da su se ovde ljudi zaustavljali i živeli od najstarijih vremena.

Prva naselja javljaju se u neolitu, u doba glacanog kamena (nalazište At), a stalniji karakter dobijaju dolaskom Slovena (pozni srednji vek) u ove krajeve. Pre njih ovde su boravili i ostavili brojne tragove Tracani, Kelti, Skiti, Dacani, Rimljani, Gepidi, Avari i drugi. Tu su i neolitsko naselje Kremenjak kod Potpornja, u dolini Fizeš na Vršackom gorju, Kozluk u Vršcu, bronzanodopsko naselje i nekropola u Vatinu, sarmatsko naselje i nekropole u Banatskom Karlovcu i Crvenoj Crkvi i druga. Jedno od nalazišta koje neprestano zadivljuje domacu i svetsku javnost je Židovar kod sela Orešac koji je nepresušan izvor vrednih nalaza i novih podataka o životu ljudi rane praistorije.

vrati se na vrh
________________________________________

Vladavina Turaka

Za vreme vladavine kralja Žigmunda (1387-1439), radi odbrane od stalnih turskih napada sagraden je vršacki grad-kula, jedan od zaštitnih znakova Vršca, koji se nalazio u posedu Đurda Brankovica. Prema nacinu gradnje Vršacka kula podseca na smederevsku, tako da se pretpostavlja da je vršacka tvrdava izgradena posle pada Smedereva (1439.god.) kako bi Đurad Brankovic zaštitio svoje posede u Banatu i odbio dalju najezdu Turaka.

Period turske vladavine na ovim prostorima trajao je od 1552. do 1716. (ukupno 164 godine). Banatska buna 1594.god. imala je za cilj da zbaci turski jaram, medutim banatski Srbi i Rumuni su i pored toga što su pružali žestok otpor, doživeli su poraz od nadmocnijeg neprijatelja. Za vreme opsade tvrdave turski aga je izazvao na dvoboj srpskog vodu Janka Lugošana sa nadimkom Halabura.

Dvoboj se završio pobedom Janka Halabure, a taj motiv pojavljuje se kao jedan od simbola na amblemu grada, na kojem se iznad utvrdenja (kule) vidi ruka sa macem i odsecenom turskom glavom.

vrati se na vrh
________________________________________

Odlazak Turaka

Posle odlaska Turaka, Vršac ulazi u sastav Tamiškog Banata sa sedištem u Temišvaru. Grad postaje sedište novoosnovanog Vršackog distrikta (1718.god.) koji je obuhvatao 72 naselja i oko 3.500 kuca. U tom periodu pocinje kolonizacije nemackog življa iz doline Mozela koji su bili poznati vinogradari. Veštinu sadenja i gajenja vinove loze preneli su i na naš brežuljkast teren, tako da je Vršac ubrzo postao jedan od znacajnih evropskih centara za proizvodnju i kvalitet vina. U Vršcu se i ranije uzgajala vinova loza i proizvodilo dobro vino.

Cesto se kod istoricara pominje 1494.god. kada se na dvoru ugarskog kralja Vladislava za bure vršackog vina placalo 10,50 dukata.

________________________________________

Procvat zanatstva i trgovine

Pored privrednog razvoja, u Vršcu se razvija zanatstvo i trgovina i grad sve više prerasta u kulturno-obrazovni centar.

U drugoj polovini XVIII veka dobija prvu apoteku "Kod Spasitelja", poštu, otvara se prva osnovna škola, podignut je najstariji deo zgrade vršackog Magistrata ili "Municipije". Zatim 1757.god.sagraden je Eparhijski dvor, Uspenska crkva (1766.god.), Velika Saborna crkva (1785.god.).

Velikom zaslugom vladike Josifa Jovanovica Šakabente 1790. god. srpski Vršac je dobio Gramatikalnu školu.

Prve pozorišne predstave na srpskom jeziku davane su u Vršcu još 1793.god.u izvodenju daka Gramatikalne škole, a pre toga su u gradu gostovala nemacka pozorišta iz Temišvara.

________________________________________

Važnije godine u istoriji Vršca, do 1945.

1425. – U vreme despota Djurdja Srbi se naseljavaju i osnivaju naselje Podvršac,

1439. – prvi pisani dokument u kome se pominje Vršac, XV vek – podignuto utvrdjenje Kula,

1481. - doseljeni Srbi osnivaju ¨Požarevacku malu¨,

1494. - dvor ugarskog kralja Ladislava II kupio bure našeg vina,

1594. - Vršcani se dižu na ustanak protiv Turaka pod vodjjstvom Janka Halabure,

1602. - poslednja bitka sa Turcima i pad Vršca, osnovana ¨Cukur-mala¨,

1641-1646 - naseljavanje Rumuna iz Male Vlaške,

1660. - prvi put se pouzdano pominje manastir Mesic,

1664. - Evlija Celebija boravio u našem gradu i ostavio zapis o Vršcu,

1690. - za vreme seoba Srba doseljenici iz Peci osnivaju ¨Pecku malu¨,

1717. - kraj turske vladavine u Vršcu.

1718. - grad dobija prvu poštu.

1727. - otvorena prva osnovna škola,

1732. - podignut najstariji deo Gradske kuce,

1757. - sagradjen Dvor Eparhije Banatske, a sadašnji izgled dobio 1907.

1764. - sagradjena Uspenska (mala) crkva,

1784. - otvorena prva apoteka u Vršcu (¨Apoteka na stepenicama),

1785. - sagradjena Saborna (velika) crkva,

1790. - osnovana Gramatikalna škola – niža latinska gimnazija,

1793. - održana prva pozorišna predstava u Vršcu,

1797. - podignut je Gradski park,

1804. - Vršac dobija povelju sa tržišnim pravom (grb grada),

1817. - Vršac dobija Privilegiju slobodnog kraljevskog grada,

1847. - podignuta zgrada ¨Konkordija¨

1848-49. - znacajni dogadjaji u vreme Madjarske bune,

1850. - Vršac dobija pravo gradsko osvetljenje (lampe sa uljem),

1851. – Pocela sa radom Niža realka i Zanatlijska škola,

1856. – pocinje sa radom prva štamparija,

1857. - u Vršcu je održana prva izložba groždja i vina,

1858. - Vršac dobija železnicku prugu, stanicu i telegraf,

1861.- izgradjen novi deo Gradske kuce,

1863.- dovršena je rimokatolicka crkva.

1870.- osnovano turisticko društvo ¨Prijatelji prirode¨. a 6 godina kasnije i ¨Severni pol¨,

1871.- održana skupština Ujedinjene omladine sprske kojoj je prisustvovao i Svetozar Markovic,

1880. - sagradjen veliki vinski podrum ¨Helvecija¨,

1885. - osnovano društvo ¨Riklijaner¨i izgradjen prvi turisticki objekat u predelu Djavolja jazbina.

1897. - pocela rad elektricna centrala, osnovan prvi biciklisticki klub u gradu i održana prva bioskopska predstava,

1902. - održan Kongres vinara i vinogradara,

1903. - prva fudbalska utakmica u Vršcu,

1906. - osnovan teniski klub,

1912. - sagradjena rumunska crkva,

1920. - pocinje sa radom srpska Uciteljska škola,

1941. - (26. i 27. marta) velike antifašisticke demonstracije u Vršcu,

1942. - formiran Južnobanatski odred,

1944. - (2. oktobra) Vršac oslobodjen od fašistickog okupatora – Dan oslobodjenja,

1945. - osnovano Narodno pozorište ¨Sterija¨.